sida

Giza Immunoeskasiaren Birusa (GIB) erretrobirus bat da, ARN bere baitan daukan proteinez osatutako barne estalki edo "core" bat daukana, eta glikoproteinez osatutako kanpo estalki bat. Barne estalkiaren barruan ARNz gain, alderantzizko transkriptasa deritzan entzima dago; hau da erretrobirus bat definitzen duena eta haren erreplikaziorako ezinbestekoa dena.

Beste birusak bezala, GIBa ezin da era independentean bizi, eta zelula baten barruan bizi behar da. GIBaren ezaugarria da erantzun immunologiko ororen ardura duen T4 linfozitoari erasotzea eta desegitea, azken honek organismoaren defentsan parte hartzen duten beste zelula guztiak koordinatzen baititu.
T4 linfozitoak inbaditu ahal izateko GIBak bere kode genetikoa (ARNz osaturik dagoena), T4 linfozitoenean (ADNz osatuta).

Bi programa hauek ez dira bateragarriak. Horregatik birusak aldez aurretik ARN kode genetikoa ADN bihurtu behar du, eta hori alderantzizko transkriptasari esker egiten du.
Behin GIBak bere kode genetikoa T4 linfozitoenean ezarri ostean, linfozito horiei esker erreplikatu daiteke, baita suntsitu ere, immunitate-sistema aldatzeko.

GIBaren berezko erreplikazioa

GIBa erretrobirusen familiako birus bat da. "erretro" hitza latinetik dator eta "atzera egin, atzerantz joan" esan nahi du. GIBaren kasuan, "erretrobirus" hitzak azaldu nahi du birusak bere informazio genetikoa ARN moduan gordetzen duela, eta ARN hori ADN bihurtzea edota transkribatzea ezinbesteko baldintza dela birusa organismoaren barruan ugaldu ahal izateko. Prozesu hau izaki bizidun gehienetan gertatzen denaren alderantzizkoa da, berauek informazio genetikoa ADN-n gordetzen dutelako eta ugaldu ahal izateko ARN bihurtzea ezinbesteko baldintza daukatelako. GIBak honako oinarrizko osaketa hau dauka: kanpo estalki bat, zelulen estalkia edota mintzaren oso antzekoa dena; proteinazko barne oskola, birusari forma ematen diona eta hirugarren eta azken osagaia babestea helburu daukana: birusaren material genetikoa, ARNz eta hiru entzimaz osatutako bi gene kate edota lerro. Hiru entzima horiek proteina espezializatuak dira (alderantzizko transkriptasa, integrasa eta proteasa), birusak kutsatutako zelulen barruan ugaltzeko bete behar dituen urrats desberdinak bideratzeaz arduratzen direnak.

GIBa ugaltzeko prozesuaren fase garrantzitsuenak erregulatzen dituzten hiru entzimek parte hartzen dute:

1. Alderantzizko transkriptasa: Behin birusa CD4 errezeptorean ainguratuta eta zelulan sartzea lortuta, bere oskola eta kanpo mintza zelularen barruan desegin egiten dira, eta ARN forma daukan material genetikoa askatzen dute. ARN hau ADN bihurtu beharra dago, berau baita zelularen geneak idatzita dauden materiala, bestela, honek ezin izango luke birusaren informazio genetikoa prozesatu, ezta birus berriak sortu ere. Transkripzio hau Alderantzizko Transkriptasa izeneko entzimari dagokio. Prozesua nahiko errudimentuzkoa denez, entzimak mutazio asko eragiten dituzten akatsak maiz egiten ditu (birusaren material genetikoko ustekabeko aldaketak). Mutazio hauetariko askok bideragarriak ez diren edota berriro ugaldu ezin diren GIBaren zatikiak sortzen dituzte, baina beste batzuk birusaren azpimota oldarkorragoak edota botiken aurrean erresistenteagoak izan daitezke.

2. Integrasa: Transkripzioa burutu ostean, hurrengo urratsa da birusaren material genetikoa zelularenean (zelularen nukleoan dagoen genoman) sartzea edota ezartzea. Honetaz integrasa entzima arduratzen da. Honen ondorioz GIBaren material genetikoa zelularen genomaren barruan geratzen da, zelula aktibatu arte. CD4 zelulak mezu kimiko bat (interleukina) jasotzen duten bakoitzean edota antigorputz edo antigeno batekin harremanetan sartzen diren bakoitzean etengabe aktibatzen dira. Honez gain, zelulak ugaltzeko prozesuari (berau zatitzean eta bi zelula berdin sortzean datzana) ekiten dionean, GIBaren zatikiak sortzeari ere ekiten dio. Ia etengabeko aktibazio honek eragiten du zelula ia etengabean GIBaren zatikiak sortzen aritzea, hauxe delarik kutsaduraren aurrerapenaren funtsezko arrazoia.

3. Proteasa: Proteasa "entzima igeltsero" moduko bat da. Bere eginkizuna da zelulak aktibatzen den bakoitzean ekoizten dituen birus-proteinak moztea eta moldatzea. Proteasak proteina horiek elkarri lotzeko prestatzen ditu, prozesu honen ondorioz beste birus bat sortzeko. Behin birusa osatuta, zelularen ertzerantz migratzen du eta kanpora ateratzen da, zelularen mintza apurtuz eta beronen zati batekin bere burua estaliz. Une horretatik aurrera prest dago beste zelula bat kutsatzeko eta prozesu guztia berriro abiarazteko. Proteasaren jardueraren menpe dago zelula kutsatzeko ahalmena duten birus osoak sortzeko gauza izatea.

Oharra: GIBaren ugaltze prozesu hau berez gertatzen da, hots, ez dago erretrobirusaren kontrako tratamendurik prozesu hau alda dezakeenik.

Si deseas visualizar este proceso en movimiento (en inglés) pincha aquí.

inmunitate-sistema

Gizakiok, beste izaki bizidun guztiek bezala, bizi garen ekosistema desberdinetan dauden mikroorganismo desberdinen (birusak, bakterioak, onddoak eta parasitoak) kontrako defentsa-sistema bat daukagu.
Defentsa-sistema hori, Immunitate-Sistema, beste edozein sistema biologiko bezala, zelula batzuek osatzen dute, odol- eta linfa-basoen bidez elkarri lotutako hainbat organotan banatuta. Lehenengo tokian dauden zelulak linfozitoak dira, linfa-gongoiletatik eta odol- zein linfa-zirkulazioaren bidez mikroorganismoak sar daitezkeen edozein atetara jotzen dutenak.

Bi linfozito mota daude: B linfozitoak eta T linfozitoak.

•  B linfozitoak immunoglobulina, hots, antigorputzak sortzeaz arduratzen dira.
•  T linfozitoak erantzun immunologikoa egokitzeaz arduratzen dira eta hainbat azpitalde daude:
          -  T4 CD4 linfozito eragileak, erantzun immunologikoa eragiteaz arduratzen direnak.
          -  T4 linfozito zitotoxikoak, hauen ardura da antigenotzat hartutako edozein egitura suntsitzea, CD4 zelulek aktibatzen dituzte.
          -  T linfozito supresoreak, T8 zelulak, zelulen zein humoreen erantzun immunologikoa bertan behera uzten dutenak.
          -  Makrofagoak, leukozito mota bat dira, eta erantzun immunologikoan oso parte hartze garrantzitsua dute.

Immunitate-sistema, zelula-linfozitoen bidez, odolarekin harremanetan sartzen den edozein substantzia edota organismo arrotz antzemateko gauza da. Antzemate hori bakterio edota birusaren paretetan egon daitezkeen berezko egituren bidez suertatzen da (zelula-hondakinak, toxinak, tumore-zelulak, edota zelula arrotzak, transplanteen kasuan). Berezko erantzun immunologikoa eragiten duten egitura horiei antigeno deitzen zaie.

Bi immunitate mota daude, zelularrezkoa eta humorezkoa. Eragile kutsagarri edo antigeno motaren arabera, erantzuna mota batekoa edo bestekoa da. Eragilea zelulatik kanpokoa bada, defentsa-erantzunaren osagai nagusia antigorputzen kopuru handi bat sortzea izango da. Organismo patogenoak batik bat zelularen barruan jotzen badu, erantzun immunologikoa batik bat zelularrezkoa izango da.

GIBa odolean sartzean denean antigeno moduan hartua da, eta ondorengo fenomeno segida duen erantzun immunologikoa eragiten du:
•  B linfozitoekin harremanetan sartzean, hauek antigorputzak sortzen dituzte GIBaren hedapena kontrolatzearren; antigorputz horiek kutsadura gertatu eta hilabete eta erdira-hiru hilabeteetara antzeman daitezke.
•  Antigorputzen sorketa hau ez da gauza biremia osoa (odolean dagoen birusa) neutraltzeko.
•  Honekin batera, makrofagoekin ere harremanetan sartuko da, hauek ere blokeatzen eta suntsitzen saiatuko dira, eta T4 linfozitoak birusaren kontra bidaliko dituzte.
GIBa organismoan sartzen denez geroztik, birusaren ugaltze handia gertatzen da, bi edo hiru egunez behin 1.000 milioi birus inguru sortzen dira, eta organismoa defendatzen da egunean 2.000 milioi T CD4 linfozito sorrarazten. Egoera honek kutsaduraren lehenengo asteetan zehar irauten du, fase asintomatikoan biremia altuko uneetatik birusaren erreplikazioa oso txikia den uneetara pasatuz. Hainbeste linfozito sortzeak pixkana sistema ahultzen du, erabat agortu arte.

kutsaduraren ohiko bilakaera

Ezagututako hiru bideetariko batetik (odola, sexu harremanak edota perinatala) behin birusa organismoan sartuta, CD4 (T4) linfozitoak biderkatu egiten dira. Kutsadurak hainbat fase ditu:

LEHEN KUTSADURA
Organismoa sartu eta egun gutxitara, birusa oso aktiboki ugaltzen da, eta biremia handia eragiten du, hots, odolean birus kopuru handia egoten da. Ez dakigu zehazki nola eta non gertatzen den lehen mailako biremia hau, baina jarraian biderkatu egiten da, eta linfa-gongoiletan birus kopuru bat eragiten du. Hortik aurrera organismoaren immunitate-sistemak erantzuten du, eta zeluletatik kanpo dauden birus gehienak suntsitzen ditu, baita zelula barnekoa ere, zelula kutsatuak suntsitzearen ondorioz.

Birusaren kutsadura gertatu osteko hiru-sei asteetan, gaixoen erdiek (% 60-70) gripe moduko gaixotasun laburra (sukarra, lepoko gongoilak handituta, buruko mina,...) jasaten dute. Sintoma hauek oharkabean gerta daitezke, beste kutsadura batzuetan ere ohikoak direlako; honek ez du esan nahi holako bat ikusten duzun bakoitzean GIBaren kutsaduran pentsatu behar duzunik.

Orokorrean, GIBa organismoan sartzetik GIBaren kontrako antigorputzak agertu arte igarotzen diren asteetan pertsona hori kutsatuta dago eta kutsa dezake, nahiz eta oraindik antigorputzak odolean ez antzeman. Fase honi "leiho garaia" deitzen zaio. Garai hau aldakorra da eta, batzuetan, hainbat hilabete iraun dezake, antigorputzak kutsadura osteko 4-8 asteetan garatzea ohikoena bada ere.

KUTSADURA ASINTOMATIKOA
Antigorputzak agertzen direnean, pertsona GIB+ bihurtzen da, hots, seropositibo bihurtzen da. Egoera honetan eragindakoak erabat osasuntsu iraun dezake, baita urtetan kutsatuta dagoela ez jakin ere.
Fase honetan birusa garai luze batean geldirik omen dago (denbora aldakorra da eta faktore askoren menpe dago). Immunitate-sistemaren narriadura geldoa da pertsonaren defentsak eta, bereziki, T4 linfozitoen funtzionaltasuna pixkanaka urratuz doana, gaixoaren defentsa-gaitasuna krisian sartu arte.
Baldintza normaletan T4en kopurua da 1.000/mm3-koa da. Kalkuluen arabera GIBak kutsatutako paziente batek urtean 40-80 T4 linfozito/mm3-ko galtzen du, honek azaltzen du 8-10 urte ondoren linfozitoen kopurua heltzen dela muga-kopurura; hortik behera, Hiesa ezaugarritzen duten infekzio oportunistak eta tumore-prozesuak hasten dira.

HIES (Harturiko ImmunoEskasiaren Sindromea)
Dakigunez, GIBaren kutsadura bilakaera kronikoa duen prozesu bat da, eta urte batzuk igarotzen dira kutsaduratik HIESa agertu arte. GIBaren kutsaduraren faseak T4 linfozitoen kopuruaren eta infekzio oportunisten arabera sailkatzen dira.
GIBak batik bat CD4 zelulak kutsatzen ditu, eta hauek bilakarazten ditu organismoan birus gehiago sortzeko ekoizpen gune nagusia. CD4 linfozitoen inbasio masibo eta hazkor honek eragiten du immunitate-sistema eta birusaren arteko guda gogorrean zelula hauen kopurua zein eraginkortasuna gutxituz joatea (200 CD4tik behera), eta azkenik erantzun immunologikoa ez da gauza GIBari eta gorputzean sartzen diren beste gorputz edota eragile arrotzei aurre egiteko. Honela GIBak eragindako pertsonak hasten dira jasaten pertsona osasuntsuei eragiten ez dieten ezaugarri, sintomak eta gaixotasunak, izan ere egoera normal batean kaltegarriak ez diren gorputz eta germen arrotzek immunoeskasia baliatzen dutelako ugaltzeko eta infekzio oportunista deritzenak eragiteko. Une horrexetan GIBak kutsatutako pertsona hiesaren fasean sartu da, eta bere immunitate-sistema oso jota dago.

Oso aintzakotzat hartzekoak: aipatu beharra dago GIBak odolean dauden CD4 zelulen kopurua ez ezik (plasmaren milimetro kubikoko 1350-1000 kopuru arruntetik oso kopuru txikietaraino, mm3-ko 10etik beherakoak, eta kasu batzuetan, bat ere ez), bizirik dirauten CD4 linfozitoen egokitzeko gaitasuna eta barietatea ere hein handi batean murrizten dituela.

GIBaren aldakortasuna eta erresistentziak

GIBaren ALDAKORTASUNA
Giza immunoeskasiaren birusak asko aldatzen dira ugaltzean hainbat akats egiten dituztelako, eta, ondorioz, aldaera asko sortzen dira. Aldaera hauetariko batzuk hilgarriak dira, hots, akats genetikoa duen birusaK ezin du bizirik iraun, baina beste batzuk aldaera txiki batzuekin bideragarriak dira. Ikuspuntu praktiko batetik, birus hauetan gertatzen den aldakortasun handiak epidemiologiari, tropismoari (organismoaren zelula zehatz batzuk jateko birusaren gogoari), erresistentziari erretrobirusaren kontrako botikei, eta txerto babesgarria lortzeko zailtasunari eragiten die, hauek direlarik garrantzi handiko elementuak gaixotasuna kontrolatzeko.

BOTIKA BATZUEKIKO ERRESISTENTZIA
Erresistentzia da edozein mikroorganismok (birus, bakterio edota parasitok) garatu dezakeen gaitasuna pazienteari ematen zaizkion botikek eragin ez diezaioten, hots, botikek ez dute ezertarako balio.
Birusak erretrobirusaren kontrako drogei dien erresistentzia ere aldakortasunaren ondorioa da, mutazio zehatz batzuek erresistentzia horiek eragiten baitituzte. Kontuan hartuta birusaren kopurua eta aldakortasuna oso handiak direla, birus populazio edo kuasiespezie bakoitzean teorian posible diren mutazio guztiak agertuko dira, eta beraz erretrobirusaren kontrakoekiko andui erresistenteak egongo dira, baita botika horren tratamendua jaso ez duten gaixoengan ere. Honi erresistentzia natural deitzen zaio, eta garrantzi handiko kontzeptua da, honek esan nahi baitu holako botika batek epe motzean eraginkorra izateari utziko diola, eta beste batek ordeztu beharko duela.

Birusen mutazioak batik bat gertatzen dira tratamendua ondo betetzen ez denean. Pertsona seropositiboa birusek eraginik gabekoa bilakatu dituzten botiken tratamendua jasotzen ari bada, birus erresistenteen kopurua handitu egiten da, eta, hautespen naturalaren prozesuaren bidez ("sentikorrak" hiltzen dira, baina erresistenteak geratzen dira) nagusi bilakatu daitezke.

Erresistentzia motak
Birusak erresistentzia bereganatu dueneko unearen arabera, lehen mailako erresistentzia deitzen zaio birusak gaixo berria kutsatu aurretik zeukan erresistentziari, edota bigarren mailakoa, birusak erresistentzia erretrobirusaren kontrako tratamendua jaso ostean bereganatzen badu.
Erresistentzia antzemateko moduaren arabera, erresistentzia izan daiteke fenotipokoa (birusaren erresistentzia botika batzuen aurrean neurtzen du) edo genotipokoa (erresistentzia birusaren material genetikoaren aldaketa gisa antzematen denean).
Batzuetan GIBaren bertsio mutante bat erretrobirusaren kontrako botika bati baino gehiagori eutsi ahal die.
Hau gertatzen denean, botikek "erresistentzia gurutzatuak" dauzkate.
Laburbilduz, zenbat eta GIBak mutazio-prozesu gehiago eduki, orduan eta zailagoa da berau kontrolatzeko botika bat aurkitzea.

GIBaren kutsaduraren bilakaeraren adierazleak

CD4ak, immunitate-sistemaren egoeraren adierazle garrantzitsuak.
Immunitate-sistema giza gorputzaren gaixotasunei aurre egiteko berezko mekanismoa da, hots, beronen defentsak. Normalean, defentsez ari garenean, odolaren milimetro kubiko batek dituen CD4 linfozitoen zenbatekoaz ari gara. CD4ak zenbatzeak jakinaraziko digu zure odol-laginak holako zenbat zelula daukan eta zein egoeratan dagoen zure immunitate-sistema. Kutsadura hiesa bilakatzen da CD4 zelulen zenbaketaren emaitza 200 zelula/mm3 baino txikiagoa denean.

CD4en ohiko zenbatekoa 1.350-1.000 odolaren milimetro kubikoko izaten da. Honek esan nahi du 500 CD4 dituen pertsona bat immunologiaren aldetik egoera kaxkarrean dagoela, eta hurrengo hilabeteetan azkar larritu daitekeela. Orokorrean, GIBari lotutako sintoma eta pairamen arinak agertzen hasten dira pertsona 500 CD4ko zenbatekoaren inguruan dabilenean. Arazo batzuk, esate baterako plaketapenia (plaketen kopurua gutxitzea) eta urdaileko ondoeza eta pisu-galerak, une honetan has daitezke. 350 CD4tik behera gaixotasun oportunistak garatu daitezke, adibidez tuberkulosia eta kandidiasia. 250 CD4tik behera gainditutako infekzio oportunisten berragerpenak edota infekzio oportunista batzuk batera jasateko arriskua nahiko handia da. Honez gero, pertsona batek kutsadura horiei aurre egiteko profilaxiren bat hartu beharko luke. 200 CD4tik behera linfoma edota sarkoma bat (minbizi motak) garatzeko arriskua handitu egiten da eta CD4en familien galera hain handia da ezen immunitate-sistema maila onargarrian berreskuratzea oso zaila baita. CD4en zenbateko txikiagoek kutsaduraren oso maila aurreratua adierazten dute.
Bestaldetik, kontuan hartzekoa da GIBari eta erretrobirusaren kontrakoei lotuta ez dauden hainbat faktore direla-eta (kutsadura iragankor bat (gripe, sinusitisa, beherakoa), botika bat hartzen hastea edota hartzeari uztea, eta abar) CD4en zenbatekoak goranzko zein beheranzko aldaketak eduki ditzakeela.
Laburbilduz, esan dezakegu CD4en zenbatekoak gehiago adierazten duela immunitate-sistemaren egoera kutsadura garatzen ari deneko abiadura baino.

Birus-karga, GIBaren abiadura-neurgailua
GIBa CD4 zelulen barruan biderkatu egiten da, CD4ak apurtu arte. Orduan, birusaren kopuru handi bat odolera igarotzen da. Birus-karga da pertsona baten odolean dagoen GIBaren zenbatekoa eta "errepliketan" edota zelula/milimetro kubikotan neurtzen da. Birus-karga kontzeptuak azaltzen du zenbat birus-zatiki dagoen odol-zirkulazioan eta zenbat diren birusaren RNAren erreplikak milimetro kubikoko.

Odolean birusaren zenbatekoak jakinarazten du une zehatz batean zein den birusaren jarduera maila organismoan. Birus-kargaren segidako balioak alderatuz jakin daiteke jarduera hori areagotuko den, gutxitu den edota egonkortu den. Birusaren jarduerak epe motz eta ertainean CD4en kopuru zein kalitatean eragin zuzena du, baita birusari lotutako hainbat gaixotasunen agerpen edota aurrerapenarekin ere (hepatitisa, herpesak, sarkomak eta linfomak, eta hainbat arazo neurologiko). Beraz, birus-karga garrantzi eta zehaztasun handiko pronostikoa da jakiteko pertsona zehatz batengan nola, noiz eta zein indarrekin gerta daitekeen kutsaduraren bilakaera. Gainera, erretrobirusaren kontrako tratamenduei bat-bateko (egun gutxiko) erantzuna ematen dien balio bat denez, une horretan bertan jakin daiteke tratamendua ondo doan ala erresistentziak agertu diren, baita infekzio oportunista bat sortzen ari denentz. Hau guztia lehen ez zen posible, adierazle bakarra CD4en kopurua zenean.
Odolaren eta linfaren birus-kargaren balio onena 0tik ahalik eta hurbilena izan behar da. Azkar zabaltzen ari den kutsadurak jota dagoen pertsona batek (CD4en kopurua gorabehera) birus-kargaren balioei dagokienez une zehatz batean milioi bat zatikitik gora odola edota linfaren milimetroko eduki dezake. Egun, 1.000-5.000 erreplikako birus-karga duen edozein pertsonak erretrobirusen kontrako terapia konbinatuko tratamenduari ekin behar diola pentsatzen da. Beraz, 5.000-10.000 erreplikatik gorako birus-kargaren balioak kutsadura aurrera egiten ari delako adierazle kezkagarritzat hartu behar dira, eta lehenbailehen ekin behar zaio tratamenduari.

Hau dela-eta, GIBak kutsatutako gaixo baten birus-karga jakiteak zera ahalbidetuko digu:
        • Erabakitzea noiz ekin tratamenduari.
        • Tratamenduari erantzuna baloratzea.
        • Zehaztea noiz aldatu behar den terapeutika.
        • Pazientearen ebaluazio-pronostikoa egitea.

Egun, birus-karga neurtzeko hiru era daude:
        • PCR edota polimerasaren kate-erreakzioa.
        • B-DNA edota ADN adarkatua.
        • NASBA edota azido nukleikoaren

"Antzemanezinezko birus-karga" edukitzeak ez du esan nahi sendatuta egotea edota birusik ez egotea, baizik eta antzeman ezin daitekeen oso birus kopuru txikia dela (egun zentro gehienek gutxienez 20 erreplika odolaren milimetroko antzeman ditzakete).
Komenigarria da pazientearen birus-kargaren jarraipena beti teknika berberarekin eta, ahal bada, laborategi berberean egitea. Duela gutxiko txerto edota infekzio batek birus-kargaren balioak aldi baterako aldatu ditzakete. Horregatik komenigarria da kontu hauen guztien jakitun egotea eta sendagileari jakinaraztea.