iesa gaixotasuna kutsakorra da, hau da, izaki
bizidun batek (GIB birusak) eragindakoa, kutsatutako pertsonengan garatzen
dena, eta kutsatu daitekeena, hots, pertsona kutsatu batengandik pertsona
osasuntsu batengana honako bideetariko baten bidez igarotzen dena:
•
Sexu harremanen bidez • Odol harremanen
bidez • Amarengandik umearengana
haurdunaldian
Garrantzitsua da azpimarratzea GIBa organismotik kanpo erraz suntsitzen dela
normalean etxeetan erabiltzen diren hainbat produkturen eraginez, esate baterako
20-30 minutuz diharduten 70ºko alkoholean edota lixiba kontzentratuan
(inoiz ez dira irentsi behar). Beroari ere ezin dio eutsi, beraz ordu erdiko
irakinaldiarekin suntsitu daiteke. Horregatik aipatu bideetatik kanpo ia-ia
ezinezkoa kutsatzea. GIBa jokabide zehatz batzuen bidez kutsatzen da, edonor
izanda ere jokabide horiek garatzen dituena. Babesik gabeko sexu harreman
mota guztiek, gizonezko zein emakumezkoenek, kutsadura eragin dezakete. Kutsatzeko
aukerei bagagozkie, ardura du jokabideak, ez pertsona hori zein taldetakoa
den. Ez dago, hortaz, arrisku talderik, arrisku jokabideak baino.
|
ai semenak, bai
baginako jariakinek GIBaren kopuru handia daukate. Pertsona kutsatu
baten jariakin hauekiko harremana dakarten sexu jokabideek kutsatu dezakete,
zauriak edota urradurak dauden muki-mintzen bidez (sexu-organoetako,
uzkiko eta ahoko larruazal hauskorrena).
Beraz, pertsona kutsatu batekin, sexu berekoa zein bestekoa izanda ere,
bagina edo uzkiko koitoa preserbatiborik gabe egitea arrisku handiko
jokabidea da. Jarduera hauetan zauri mikroskopikoak suertatzen dira
bagina, uzki eta zakileko muki-mintzetan, eta berauetatik semenean edota
baginako jariakinetan dagoen birusa odolera igaro daiteke, eta kutsadura
eragin.
|
 |
|
UZKIKO KOITOA. Preserbatiborik gabeko
uzkiko koitoa arrisku handiena dakarren sexu jokabidea da, uzkiko muki-mintzean
zauriak eragiteko erraztasunagatik, berau baita muki-mintz hauskorrena.
Kutsatzeko arriskua handiagoa da bikotekide hartzailearentzat emailearentzat
baino. Izan ere, kutsatua emailea denean, errazagoa da hartzailea kutsatzea
alderantzizko egoeran baino, nahiz eta kutsapena bi kasuetan gertatu
daitekeen.
Jokabide honetan arriskua areagotzen duten faktoreak honakook dira:
• Sexu jokabide oldarkorrak.
• Sexu organoetako infekzioak (sifilisa, herpes genitala) eta zakila
sartu aurreko uzkiko irrigazioak, muki-mintzaren iragazkortasuna aldarazten
dutelako.
BAGINAKO KOITOA. Preserbatiborik gabeko baginako koitoan arrisku
handiena hartzailearentzat da, hots, emakumearentzat, gizonezkoak ere
badaukan arriskua gutxietsi gabe. Ohikoagoa da zauriren bat egotea emakumezkoaren
sexu organoetako muki-mintzean (umetoki-lepoko edota baginako ultzera)
zakil-mokoan baino. Mikrozauri hauek nahikoak dira semenean edota baginako
jariakinetan dagoen birusa beste pertsonaren organismoan sar dadin.
Kutsapena errazten duten eta kontuan hartu beharreko beste faktore batzuk
honakook dira:
• Sexu bidez transmititutako gaixotasunak.
• Babesik gabeko sexu harremanak.
• Hilerokoan babesik gabeko sexu harremanak.
AHOZKO SEXUA (felazioa-kunilingusa). Arrisku
txikiko jokabidea da. GIBa digestio-bidetik kutsatzen ez bada ere, ahoko
muki-mintzean zauriak edota ultzerazioak egoteak kutsapen arriskua areagotzen
duenez, komenigarria izango litzateke semena isurtzea edota baginako
jariakinekiko harremana ekiditea. Era berean, hortzak irakuzteak zein
hortzoietako odoljarioek kutsatzeko arriskua areagotzen dute, baldin
eta geroago semenarekin edota baginako jariakinekiko harremana badago.
Ondorengo koadroan sexu jokabide desberdinen arrisku maila jasotzen
da:
| SEXU
JOKABIDEA |
KUTSATZEKO
ARRISKUA |
|
|
BAGINAKO KOITOA (babesik gabekoa) |
OSO
HANDIA |
| UZKIKO
KOITOA (babesik gabekoa) |
OSO
HANDIA |
| AHOZKO
SEXUA (babesik gabekoa) |
EGITEN
DUEN PERTSONARENTZAKO ARRISKU POSIBLEA BAKARRIK AHOAN ZAURIRIK BADAGO |
|
LAZTANAK, MASAJEAK, MUSUAK, ELKAR MASTURBATZEA...
|
ARRISKURIK
GABE |
nola
salhiestu infekzioa? |
|
| |
 |
dolaren bidezko kutsapena gertatzen da odol kutsatua
beste pertsona baten odolean sartzen denean.
Odolaren bidezko kutsapena edota kutsapen parenterala ia-ia soilik mugatzen
da injekzio materiala partekatzera (bide parenteralaren bidezko droga-erabiltzailea).
Badaude odolaren bidez kutsatzeko beste bide batzuk: larruazala zulatu beharreko
jardueretako eta odol-transfusioetako tresnak behar bezala ez esterilizatzea,
hemoderibatuen erabilpena, organoen trasplanteak edo-eta odola maneiatzean
osasun-langileek edukitako istripuak. Honek guztiak jatorria du kutsatutako
produktuetan edota pertsonengan.
Injekzio materiala
Zainaren bidez drogak hartzen dituzten pertsonen kasuan gertatzen da kutsapen
modu hau. Beste droga-erabiltzaile batzuekin orratzak, xiringak edota droga
prestatzeko erabiltzen diren tresnak (koilara, iragazkiak,...) partekatzeak,
bai droga hartzeko larritasunagatik, bai material nahikoa ez edukitzeagatik,
kutsatzeko arrisku handia suposatzen du.
Pertsona seropositiboak beste bati bere xiringa lagatzen badio edota garbitu
gabe prestatzeko tresnak partekatzen baditu, lehenengoaren birusak bigarrenaren
odolean zuzenean sartuko dira. Zenbat eta talde bereko pertsona gehiagok material
berbera erabili, hainbat eta handiagoak izango dira pertsona kutsatu batek
besteak kutsatzeko aukerak. Nahiz eta xiringan edota orratzean odol kopurua
txikia izan, talde hauetan askotan gertatzen den jokabide honek asko handitzen
ditu kutsatzeko aukerak.
|
Espainian hau da bide ohikoena GIBa zabaltzeko,
eta egun jakinarazitako hies-kasu guztien % 63 bide parenteralaren bidezko
drogak hartzen eta injekzio materiala partekatzen duten pertsonengan
gertatzen dira. Europako beste herrialde batzuetan hau da kutsatzeko
bigarren bidea, Europa osoan ere lehenengoa izan arren.
Xiringak erabiltzen direneko osasun-jardueretan GIBaren kutsapena herri
garatuetan ezinezkoa da, beti material esterila erabiltzen baita, baina
hirugarren munduko herri batzuetan, osasun azpiegitura oso kaxkarra
denez, baliabideen eskasiak ez du ahalbidetzen injekzio edota sendaketa
materiala egokiro esterilizatzea.
|
|
Tatuajeak, piercingak...
Larruazala zulatu dezaketen eta odol kutsatuak jota egon daitezkeen tresnak
erabiltzea (esate baterako, tatuaje, piercing, akupuntura edota depilazio
elektrikorako orratzak) arriskutsua da, baldin eta material esterila edota
pertsona bakoitzarentzat berria erabiltzen ez bada.
Transfusioa
Transfusioa zen gaixotasuna kutsatzeko modu argiena, pertsona baten odol kopuru
handia beste batenean sartzen baita. Lehenengoak GIB askea eta linfozito kutsatuak
badauzka, hauek zuzenean hartzailearengana igaroko dira. Kutsapen modu honi
gaixotasuna ezagutu eta epe motzera antzemandako kasu asko zegozkion, baina
laster deskubritu zen, eta osasun-zerbitzuen esku jarri zen GIBa odolean antzemateko
froga bat.
1985az geroztik Mendebaldeko herri gehienetan, Espainia barne, eskuragarri
dago froga hori, transfusioetarako ematen den odol guztia aztertzeko erabiltzen
dena; hortaz, kutsatzeko modu hau ia-ia desagertu egin da (egun, kalkulatzen
da arriskua dela kasu 1 500.000 transfusioko).
Hemoderibatuak
Horrela deitzen zaie odolaren ondorioz lortutako hainbat produkturi, gaixotasun
hematikoak (hemofilia, adibidez) sendatzeko erabiltzen direnak. Egun hauek
ere ezin dira GIBa kutsatzeko bide bat izan derrigorrean GIBa antzemateko
frogetan emaitza negatiboak eman dituzten odolekin ekoizten baitira.
Istripu sanitarioak
GIBdunak diren pertsonei egindako ebakuntzetan osasun-langileek edukitako
istripuengatik ere kutsapena gerta daiteke, baina zorionez maiztasuna oso
txikia da, 3 kasu material kutsaturekin izandako 1.000 istripuko. Istripu
ohikoena (% 90) odola ateratzeko edota injektatzeko erabili diren orratzekin
ziztatzea da, kutsatu baten odolak sendatzen ari den pertsonaren muki-mintza
edota larruazal urratua zipriztintzen duenean ere gerta daitekeen arren. Arriskua
orduan da kasu 1 1.000 kasuko edota 4 kasu 10.000 kasuko, hurrenez hurren.
Honela, odolean dagoen GIBak larruazalean dagoen zauri batetik edota muki-mintzetan
zehar sartzeko bidea aurkitzen du. Arazo hau gehien pairatzen dutenak erizainak
eta laborategiko teknikariak dira.
Honela eragindako kasu guztiak herrialde garatuetan zorrotz jasotzen dira,
eta 1996an 88 ziren, ohikoagoak direlarik gaixotasunak eragin handiagoa duen
eskualdeetan.
Organoen transplanteak
Emandako organoan (bihotza, giltzurruna,...) kutsadura antzeman dezaketen
frogak egin ezean kutsapena gerta daiteke, baina egun froga hauek transplantearen
aurretik egin egiten dira.
|
makume haurdun batengan dagoen GIBa bere seme-alabarengana
karenaren bidez (hau da kutsapen bertikala deitzen dena), erditzean baginako
jariakinekin edo/eta amaren odolarekin izandako harremanagatik eta edoskitzaroan
ama-esnearen bidez igaro daiteke.
Baina ama GIBadun baten umeak ez du beti kutsadura bereganatzen, kasuen %
85ean birusak ez du umetxoa kutsatzen. Zenbat eta handiagoa izan amaren birus-karga,
hainbat eta handiagoa izango da kutsatzeko arriskua, hau dela eta, emakumea
dagoen kutsadura faseak zein birusaren erreplikazioa ekiditeko tratamendua
jasotzeak eragina dute. Egun, dauden tratamenduekin, ama seropositiboengandik
GIBak kutsatuta jaiotzen diren umeen kopurua % 3 da.
|
Jaio berri batengan GIBaren kontrako antigorputzak
egoteak ez du ezinbestean esan nahi umea kutsatuta dagoenik. Haurdunaldian,
eta batik bat honen bukaeran, amak gaixotasun askoren aurka (difteria,
elgorria,...) sortutako antigorputz asko umearengana igarotzen dira,
lehenengo hilabetean umea babesteko, eta geroago desagertuko direnak.
Beste horrenbeste gertatzen da GIBaren kasuan. Baina umea benetan kutsatuta
badago, iraungo duten berezko antigorputzak sortuko ditu. Beraz, hamazortzi
hilabete igaro ondoren umeak jarraitzen badu GIBaren kontrako antigorputzak
edukitzen, benetan kutsatuta dago. Hala ere, birusa bilatzen duen PCR
antzemate-teknikek ahalbidetzen dute hainbeste hilabete itxaron behar
ez izatea jakiteko umetxoa kutsatuta dagoenentz.
|
 |
|
|
|
aixotasun kutsakorrak menperatuta omen zituen
munduaren harridurak holako gaixotasun baten aurrean, gaixotasunaren larritasunak
eta, gaixotasuna berria izateagatik, ezagutza zientifikoen faltak hasieran
GIBa kutsatzeko beste ustezko bide batzuei buruzko informazio oker eta nahasiak
eragin zituzten.
Aspaldi ezagutzen dira erabat ondo zeintzuk diren kutsatzeko bideak, beraz,
zurrumurru horiek behin betiko desagerrarazi behar dira.
GIBaren kutsadura, era okerrean, adurrari, eltxoen ziztadei, larruazal osasuntsuarekiko
harremanari eta odola emateari lotu zaie. Lotura hauek guztiak gezur hutsa
dira.
Beharrezkoa da oso argi edukitzea zeintzuk diren GIBa kutsatzeko bideak, prebentzio
neurri beharrezkoak hartzeko eta gauzak ulertzea zein osasun-jokabide egokia
hartzea zailtzen duten oker horiek bertan behera uzteko.
Adurra
GIBa adurraren bidez kutsatu daitekeelako ideia gezurra da. Oker honen oinarria
da kutsatutako pertsonen jariakin honetan birusa isolatu daitekeela, baina,
edozein eragile kutsakorren zabalpena suerta dadin, agertzea ez ezik, kopuru
nahikoan agertzea ere beharrezkoa da.
Hau oso argi erakusten du zientzialari batzuek azaldutako ideia honek: pertsona
bat adurraren bidez kutsatzeko, 20-25 ml adur irentsi beharko luke, errealitatean
inolaz ere gertatzen ez dena.
Adurraren bidezko kutsadura ezinezkoa izateak zera esan nahi du: edalontziak
edota mahai-tresnak, eskuoihalak, eta abarrekoak partekatzeagatik zein musukatzeagatik
kutsadurarik ez dagoela.
Eltxoen ziztadak
Eltxoek ezin dute ziztaden bidez GIBa kutsatu. Ziztatzean odola irensten duten
intsektuak badira ere, honek ez du esan nahi odolean dauden gaixotasun guztiak
kutsatu ditzaketenik. Eta kasu honetan ez da soilik kantitatearen kontua.
Eltxoek paludismoa eta sukar horia kutsatzen dituzte, baina eulitxo mota berezi
bana da kasu bakoitzean eta ezin dira trukatu.
Arkakusoek izurria kutsatzen dute, baina, paludismoak jotako pertsona bat
ziztatu arren, ezin dute bigarren gaixotasun hau kutsatu; era berean, eltxoek
ezin dute izurria kutsatu, pertsona kutsatu bat ziztatuta ere.
Ez da aurkitu GIBa kutsatzeko gauza den intsekturik, ezta kutsadura hedatuen
dagoen eta horrela kutsatutako gaixotasunak ohikoenak diren Afrikan ere.
Larruazalarekiko harremana
GIBa ezin da kutsatu larruazal osasuntsuarekiko harremanaren bidez. Honen
froga da egunero edota denbora luzean gaixo batekin bizi diren pertsona ugari
(senideak, bikotekidea, lagunak) edota paziente hauekin ospitalizazio guneetan
lanean diharduten osasun-langileak. Istripu baten ondorioa izan direnak izan
ezik, ez da inoiz holako kutsapenik gertatu.
Bizikidetzak (adibidez, ohe berean lo egitea, komun berberak eta arropa berbera
erabiltzea, baita elkar musukatzea ere) ez du arriskurik, ez badago preserbatiborik
gabeko koitorik.
Odola ematea
Odola emateak ez du GIBa hartzeko inolako arriskurik. Odola ematea erabateko
asepsiarekin egiten da, beste edozein jarduera sanitario moduan. Erabat desberdina
da odola ematea eta hartzea.
Hainbat galdera...
Kutsatu naiteke semen aurreko isurkariarekin? Ez da frogatu bide honen
bidezko kutsadurarik, baina semen aurreko isurkaria isurkari kutsatua izan
liteke eta, hortaz, GIBaren kutsapena eragin lezake.
Musu sakonek hiesa kutsatzen dute? Ez. Ez da frogatu hiesa adurraren
bidez kutsatzen denik.
Zenbat denbora irauten du bizirik GIBak giza organismotik kanpo? Hiesaren
birusa organismotik kanpo oso ahula da, erraz indargabetzen da, kutsatzeko
gaitasuna azkar galtzen du eta ezin da ugaldu.
Zergatik ez da kutsatzen GIBa etxeko animalien bidez? Ez da frogatu
etxeko animalien bidezko ezta kasu bat bera ere. Arrazoia zera da, GIBa animalia
hauetan ez dela aktiboki ugaltzen, eta, ondorioz, ez dago kutsatzerik.
GIBak soilik pertsona talde zehatz bati eragiten al dio? GIBak kutsapena
ekiditeko neurririk hartzen ez duen edonor jo dezake. Garrantzia dute garatzen
diren jokabideek. Ez dago arrisku talderik, arrisku jokabideak baizik.
 |
|
 |
