sida

Garai bakoitzak, kultura bakoitzak, gizarte bakoitzak sexualitatea ulertzeko era bana dauka, beti ere oso lotuta dagoena garai horretan nagusi diren balioei. Beraz, esan genezake sexualitatea azaltzeko ereduak gizarte-eredu adina direla. Sexualitate kontzeptua belaunaldiz belaunaldi aldatuz eta eskualdatuz joan da. Eta eskualdatze hori, modu formalez egin ez bada ere, hots, profesional batzuek modu sistematikoz eta helburu zehatzekin egin ez badute ere, modu ez-formalez egin da, jarduera, pentsaera, balio, iritzi eta abarren bidez,..., eta sexu-heziketaren eredu desberdinak eragin ditu.

sexualitate kontzeptua

Sexualitateaz, geure sexualitateaz hitz egitea inoiz ez da kontu erraza izan. Mende luzetan erraz eta naturaltasunez ibili beharko litzatekeen hitzari beldur, aurreiritzi eta mesfidantza pilo batek hesia ezarri diote. Dena dela, gizakiak ez du amore eman, eta sexualitateaz eta honek banakako bizitzan, senitarte bizitzan eta gizarte bizitzan suposatzen duenaz hitz egin du etengabe.
Modu errazean definitzea zaila bada ere, giza portaeran agertzen den izaeraren zati garrantzitsua da sexualitatea. Horregatik, gure sexualitatea modu desberdinetan azaltzen da. Samurtasuna, maitemina, ferekak, fantasiak, amets erotikoak, masturbazioa,... sentimendu horiek guztiak gure sexualitatea garatzen den heinean guztiok sentitu ditzakegun bulkadak eta portaerak dira. Bakoitzak bere sexualitatea bizi nahi duen era norberaren erabaki errespetagarria da.

Hobeto ezagutzearren, sexualitate kontzeptura modu desberdinetan hurbilduko gara:

1. Sexualitateak gure gorputz guztiari eragiten dio, ez soilik sexu-organoei. Genetika-programa, sistema endokrinoa, barru zein kanpoko sexu-organoak, garuna, gorpuzkera sexudunak dira, haien menpe daude, beste faktore batzuekin batera, gure sexu-desira eta portaerak, beraz, esan dezakegu sexualitatea biologian sustraituta dagoela, eta hura dimentsio hau kontuan hartzeke ezin dela ulertu.
2. Sexualitatea adin guztietako errealitate bat da, ernalketarekin batera hasi eta heriotzarekin bukatu egiten dena. Gizakiaren beste arlo batzuk bezalaxe, bilakatu eta aldatu egiten da, hots, era desberdinetan agertu eta bizi egiten da haurtzaroan, nerabezaroan, zahartzaroan,... baina horietan guztietan agertzen da eta garrantzitsua da.
3. Ugalketa ez da sexualitatearen helburu bakarra, aske eta arduratsu hautatu beharreko aukera da. Sexualitatea plazerra eta gogobetetzea lortzeko bizitzen da, eta nork bere buruarekiko edo beste lagun batzuekiko harremana eta, honen ondorioz, komunikazioa suposatzen ditu. Harremanok jaiotzetik hasten dira, lehenengo afektibitate-loturekin, eta gizakiaren garapen osasuntsuaren zatia dira.
4. Sexualitateak plazerra eta gogobetetzea bilatzea suposatzen du, bai autoestimulazioaren bidez, bai beste lagunekiko estimulazioaren bidez. Aukera honetan begi-bistakoa da erlazio bat, hots, lagunen arteko komunikazio bat badagoela.
5. Sexualitatea desira eta portaeren bidez adierazten da. Sexu-portaera giza-portaera esanguratsuenetariko bat bada. Bere bizipena eta adierazpena gizaki bakoitzarengan berezkoa eta desberdina da. Sexualitatea adierazteko era adina pertsona dago. Bagina-koitoa giza-portaera horietariko bat da, ez bakarra, eta sexu-harreman osoa zera da, gizakia gogobetetzen duena, eta ez koitoa. Adierazpen desberdinekiko begirunea gizaki bakoitzaren eskubideekiko begirunearen zatia da.
6. Sexualitatea ez dago gorputz-atal bakar batean, normalean sexu-organoekin identifikatzen bada ere. Gure larruazaleko alde batzuek nerbio-bukaera gehiago dituztenez, alde erogeno deitzen diegu. Horregatik, larruazala gauza da garunera helduko zaizkigun eta plazerra edota desplazerra sortuko dizkiguten sentsazioak nabaritzeko. Azken finean, plazer gehiago eragiten digun gorputz-atala larruazala dugu, eta gizaki bakoitzak era desberdinean eta alde desberdinetan nabarituko du, eta garuna da jasotako informazioa hartzeko eta aztertzeko arduraduna, baita sentsazioak ohartarazteko eta berauei esanahi bana (plazerra, atsegina, orgasmoa,...) emateko ere.
7. Sexualitatea gizarteak arautzen du. Gizarte eta kultura orok gizonezkoari eta emakumezkoari berariazko jarduerak ematen dizkiete. Hauek denboraren poderioz eta kulturen arabera aldatu egiten dira. Gizarte batentzat ona dena, beste batek ez du onartzen. Gizarte batzuen eta bestetzuen arteko desberdintasunak hain argiak dira, ezen ezinezkoa baita moral- eta sexu-balioen kode unibertsal bat egitea,

Honengatik guztiagatik, bukatu dezakegu esanez sexualitatea gizakiaren ezaugarri bat dela, gure izaera osoa baldintzatzen duena, eta ez da sortzen, ezta sorrarazten ere. Izaki sexudunak gara. Sexualitatea gure bizitza osoan, gure adierazpenetan, bizipenetan,... dago.

sexualitatearen funtzioak

Goian aipatutakoak kontuan hartuta esan dezakegu sexualitateak hiru funtzio dituela:

                 Ÿ      Ugalketa
                 Ÿ      Komunikazioa
                 Ÿ      Plazerra

Biologiaren ikuspuntutik sexualitatearen helburu nagusia ugalketa da; izan ere, espeziearen biziraupena sen garrantzitsuenetariko bat da. Animalien sexu-portaerak oso estereotipatuak dira, adibidez, espezie batzuetako emeek sexu-harremana bakarrik onartzen dute sor dezaketenean.
Gizakiarengan portaerak ez daude estereotipatuta, eta ugalketa aukera bat da, are gehiago gaur egun dauden metodo antikontzeptiboak direla eta. Hau dela eta, gizakiek sexu-desirak dituzte ugaltzeko aukerarik egonda edo ez. Ugalketarako sexu-portaera beharrezkoa bagina-koito heterosexuala da, beste aurrerakuntza zientifikoez gain.

Sexu-harreman gehienek plazerra dute helburu. Plazerra ongizate sentsazio orokorra da. Askotan orgasmoarekin identifikatzen da, baina beste plazer sentsazio asko oso garrantzitsuak ere badira. Plazerra eragin dezaketen estimuluak desberdinak dira pertsona bakoitzarengan, eta, beraz, hau lortzeko sexu-portaerak ere desberdinak izango dira, esate baterako, laztanek, hitz ederrek, musuek,... plazerra eragin dezakete. Plazerra bakarrik, sexu bereko edota beste sexuko beste lagun batekin, taldean,... lor daiteke. Hainbeste aldaera dagoenez, esan daiteke plazerra subjektiboa dela eta gizaki bakoitzaren esku daudela gogobetetzea bilatzeko erak.

Ugalketa eta plazerra bi funtzio identifika errazak dira, baina kasu askotan pertsonen arteko edozein harremanetan komunikazioa sartzen dela. Komunikazioa ez da soilik ahozkoa, are gehiago, maitasuna, sentimenduak eta jarrerak ez-ahozko moduan komunikatzen dira: begiraden, laztanen, besarkaden, eta abarren bidez, eta adierazpen era hauek sexu-harreman guztietan agertzen dira. Era bat da laguna/ek jakin deza(te)n zeintzuk diren gustatzen zaizkigun gauzak eta atsegin handiena ematen diguten sexu-portaerak, eta horrela komunikazioa norbera garatzeko era bihurtzen da.

sexuatze prozesua

Izaki sexudunak gara, eta sexualitatea gure bizitza osoan zehar agertzen da. Biologikoki sexu ar edo emea daukagu, jaio aurreko epean zein bizitzako lehenengo egunetan osatuko dena. Orain jorratuko ditugun garai desberdinetan gertatzen da sexuatze prozesu hori:

Sexu genetikoa
Ernalketan obuluak eta espermatozoideak eramaten dute geroko garapena abiaraziko duen informazio genetiko guztia. Informazio hau 23 kromosoma pareren bidez hedatzen da. 23. parean daude sexu-kromosomak. Obuluak X kromosoma ekarriko du, eta espermatozoideak X kromosoma bat edo Y kromosoma bat ekar dezake, beraz, sortuko den parea izan daiteke XX, emeen kasuan, edota XY arrenean.

Sexu gonadala
Arrautza edo zigotoa ernaldu ondoren, berau zatikatzen hasten da, giza enbrioiaren egitura desberdinak sortzeko. Garapenaren hasierako 7-8 asteetan osatzen diren egituretan ez dago sexu-desberdintasunik, baina une horretatik aurrera kromosomen desberdintasunek gonadak sortzen dituzte, barrabilak arren kasuan, eta obulutegiak emeenean.

Sexu genitala
Lehen mailako sexu-karaktereen multzoa da, hots, barne zein kanpoko sexu-organoek osatzen duten multzoa. Gonaden (barrabilen edo obulutegien) jariaketaren ondorioz hasten dira sortzen. Honek ekarriko du jaiotzean sexu batekoa edota bestekoa izatea. Desberdintasuna lehenago gertatzen da emearen sexu-organoen kasuan (3. eta 4. hilabeteen artean) arraren sexu-organoenean baino (3. eta 5. hilabeteen artean).

Sexu hipotalamiko-hipofisiarioa
Orain arte aipatu ditugun desberdintasun morfologikoez gain, umekiaren bizitzako azken egunetan eta jaio osteko lehenengoetan, eta gonaden hormona-jariaketaren ondorioz, hipotalamoan zein hipofisian desberdintasun bat sortuko da, emeen kasuan modu ziklikoan funtziona dezan, eta arrenean, berriz, modu jarraian.

Askotan kontuan hartzen ditugun desberdintasun hauek guztiak pubertaroan agertuko dira, bigarren mailako sexu-karaktereen garapenarekin zein hilekoaren agerpen ziklikoarekin eta espermatogenesiaren agerpen iraunkorrarekin batera.
Baina sexuatze biologikotik harantzago, badaude beste faktore batzuk pertsona bakoitza sexu batekin edo bestearekin identifikatzea eragingo dutenak, ez soilik janzkera, edota neskatoa edo mutikoa bazara ematen zaizkizun jostailuak, baita eskaintzen diren mezu asko ere (neska, lagundu amari; mutil, ez izan maritxu;...), eta gizonengan eta emakumeengan ikusten diren jarrera desberdinak ere (etxeko lanen banaketa, zuzendaritza-lanpostuak,...), baldintza hauek guztiek gizarte sexuatze bat eta sexuatze psikologiko bat ere egotea eragiten dute.

sexualitatearen aroak
Sexualitatea haurtzaroan. Jaiotzatik pubertarora.

Jaiotakoan gizakia oso babesgabea da. Bere mundua gogobetetze-ez gogobetetze eta plazer-desplazer printzipioen arabera antolatzen du. Gogobetetzea lortzeko beste gizaki batzuen menpe dago, eta honek gizarte harremanak garatzera bultzatzen du. Joera hau gizarte estimuluen lehentasunean (giza ahotsa, giza aurpegia,...) eta bere espezieko kideekiko afektibitate loturen beharrean (maitasuna) nabaritzen da.
Bizitzako lehenengo urteetako sexualitatea batik bat zentzumenei lotuta dago, hots, zentzumenek hartzen dute garrantzia. Larruazal osoa laztanekiko oso sentibera da, eta hauek sentsazio atsegina eragiten dute. Zenbait umerengan masturbazio-joerak ikusten dira, plazerra lortzeko eta bere gorputza eta honek sortzen dituen sentsazioak ezagutzeko; hau inguruko munduari buruzko ikas-prozesuaren zatia da. Era berean, ume batzuengan bat-bateko erekzioak gertatzen dira, bai laztan zehatz batzuei, bai higiene-jarduerei erantzun gisa.
Pubertarora arte ez da aldaketa bio-fisiologiko garrantzitsurik gertatzen, gorputz osoa pixkanaka haziz doa.
Sexu-portaerek ez dute berezko sexu-helbururik, baizik eta jolasen eta jardueren barruan kokatzen direla, eta helburu dute jakin-mina asetzea, errealitatea ezagutzea eta helduen portaerak imitatzea. Aro honetan ohikoa da "medikutan jolastea", masturbazioa eta sexualitateari buruzko galdera asko egitea.

Sexualitatea pubertaroan eta nerabezaroan

Pubertaroan gorputzak aldaketa garrantzitsuak bizitzen ditu, sexu hipotalamiko-hipofisiarioa bizitzan sartzen da, eta sexu-hormonen jariaketa abiarazten da. Azken hauek barne zein kanpoko sexu-organoen heltzea eragiten dute, eta honen ondorioz hauek obuluak edo esperma sortzeari ekiten diote, eta bigarren mailako sexu-karaktereak ere agertzen dira (biloa agertzen da, larruazala loditzen da, aknea,...).
Desirak gauza eta pertsona zehatzen inguruan definitzen dira, eta normalean bizitza osorako zehazten dira, eta erakarpenak sexu-izaera argia edukitzen du. Oro har, sentimendu guztiak indar handiaz bizitzen dira, eta desira, erakarpena, maitemina eta maitasuna bizipenen oinarrizko kontu bilakatzen dira.
Askotan aro hau sexualitatearen hasierakotzat hartu bada ere, bertan ugaltzeko ahalmena hasten baita, ikusten ari garen bezala ez da horrela.
Aro honetako sexualitateari buruzko gizarte arauak oso murriztaileak dira, eta sentitzen diren desira berrien gogobetetzea ekar dezakeen sexu-jarduera erreprimitu egiten da. Nerabeengan gehien agertzen diren sexu-portaeretariko bat masturbazioa da.
Beste arlo garrantzitsu bat, sexualitatearen osaketan eragiten duena, zera da, sortu den gorputz-irudi berriari egokitzapena eta beronen onarpena eta ondorioz rol berria bereganatzea.

Sexualitatea helduaroan

Orokorrean, denbora luzean, pentsatu zen helduarora arte pixkanakako aldaketa suertatzen zela, helduaroan nolabaiteko egonkortasuna gertatzen zela, eta zahartzaroa heltzearekin batera pixkanakako erregresioa edota atzeranzko aldaketa hasten zela. Baina ikuspegi horretan soilik osagai biologikoak aintzat hartzen ziren, gizakiaren orokortasuna osatzen duten gizarte arloak eta arlo psikologikoak bazter uzten ziren.
Zaila da helduaroan joera unibertsalez hitz egitea. Aro honetako gizarte ezaugarriak azken urteotan aldatu egin dira: ezkontzea ez da lehen bezain derrigorrezko prozesua, gainera berau atzeratzeko joera dago eta apur daiteke, seme-alaben kopurua jaitsi da, senitarteko kideen arteko harremanak ahuldu egin dira,..., eta gizarte arauak, oro har, malguagoak dira, eta garrantzi handiagoa ematen zaie norberaren ezaugarriei, beraz, soilik esan dezakegu sexualitateari buruzko portaera eta bizipen desberdin asko daudela.
Honekin batera, kontuan hartu behar ditugu klimaterioan, emakumezkoen menopausian, gertatzen diren aldaketa bio-fisiologikoak, eta berauek eragiten dituzten aldaketa fisikoak, gizarte arlokoak, emakumezkoen sexu-gaitasunean eragina dutenak, eta psikologikoak, desberdin sentiarazten dituztenak. Gizonezkoengan ere prozesu eta erantzun orokorrak geldoagoak bihurtzen dira, baina aldaketa ez da hain azkarra eta ez dago hain estereotipatuta gizartean.

Sexualitatea zahartzaroan

Ukaezina da badaudela aldaketa biologiko batzuk eta hauek sexualitatea baldintzatuko dutela. Garrantzitsua da une honetan gogoratzea sexualitatea sexu-organoak baino gehiago badela, eta plazerrari erantzuteko gaitasunak eta orgasmoak badirautela. Sexu-erantzunak aldaketak jasaten ditu, baina koitoa eta masturbazioaren moduko portaerek jarraitzen dute agertzen, eta sexu-desirak heriotzara arte irauten du.
Aro honetako sexu-aldaketa gehienak gizarte eta psikologia mailako arloei dagozkie, hau da, norberak edota beste pertsona batzuek pentsatzea gizon-emakume zahar batek ezin duela sexu-harremanik eduki, edo gizarteak duen jarrera negatiboa, "agure-atso lizuna" bezalako esapideetan islatzen dena. Aurreiritziak eta gizarte estereotipoak gainditu ahala, zahartzaroko sexualitatea era positiboagoaz biziko da, edo jende zaharrak ez dute harremanak edukitzeko, besarkatzeko, jasotzeko eta sentimenduak adierazteko beharrik?

Sexualitatearen bizipena ezaugarri biologikoei ez ezik, norberak jaiotzatik egin duen historiari eta bizitzea egokitu zaigun gizarteari ere badagokie, hau da, bizitzaren hasieratik sexuduna izatea nola bizi izan dugun, halaxe eragingo du norberaren gorputzaren onarpenean, bestearen gorputzaren onarpenean, nork bere burua onartzean, nork bere buruarekin eta besteekin maitasun- eta komunikazio-harremanak garatzeko erraztasunean, eta besteak onartu eta ulertzean.

gizakia, izaki sexuduna

biologia-arloa	psikologia-arloa	gizarte arloa
SEXUA	SEXUALITATEA	EROTISMOA
Sexudun bilakatu	Sexudun bizi	Sexudun agertu
SEXUATZE PROZESUA	SEXUALIZAZIO PROZESUA	EROTIZAZIO PROZESUA
MAILAK	MODUAK	ERAK
genetikoa gonadala genitala hipotalamo-hipofisiarioa sexu-nortasuna	sexu-nortasuna: arra emea desira bideratzeko nortasuna: autoerotismoa heterosexuala homosexuala bisexuala	fantasia portaera lilurapena musuak... felazioa / kunilinguisa koitoa masturbazioa masokismoa...

Iturria: ERA-BERRI Gizarte- eta Kultura-Animaziorako Taldea

gizakiaren sexu-erantzuna

Grafikoki emakumearen zein gizonaren sexu-erantzunak azaldu nahi baditugu, era honetan jasoko genuke:

Grafiko honetan gizonaren zein emakumearen sexu-erantzunak jaso nahi dira

(1)

(2)

Aipatzekoa da beherakada-fasean aldi errefraktario erabateko bat badagoela, bertan ez dago eiakulaziorik estimuluak egon arren, eta bere iraupena hein handi batean adinaren araberakoa da.

Emakume batzuk, orgasmoa eduki ostean, ordoki-fasean geratzen dira, eta sexu-estimulazioak, jarraituz gero, beste orgasmo batzuk ere eduki ditzakete. Bi grafikoak gainjartzen baditugu, ikusiko dugu gizona errazago heltzen dela ordoki-fasera eta orgasmora, beraz, gerta daiteke, gizonak orgasmoa edukitzea emakumea oraindik ordoki-fasean dagoen bitartean, eta, ondorioz emakumea orgasmora ez heltzea, gizona aldi errefraktario erabatekoan dagoelako.

hilekoaren zikloa

Hilekoaren zikloa da hileroko baten hasieraren (hemorragiaren hasieraren) eta hurrengoaren hasieraren arteko aldia, bere batez besteko iraupena 28 egunekoa da, ziklo laburragoak (gehienez jota, 24 egunekoak) edota luzeagoak (gehienez jota, 32 egunekoak) ere normalak izan daitezke.

Emakume orok bere hilerokoaren zikloaren batez besteko iraupena ezagutu behar du, baita gerta daitezkeen aldaketak kontrolatu ere.
Hilerokoaren zikloaren anomalia ohikoenak honakook dira:

Amenorrea - hilerokoaren absentzia erabatekoa da, eta lehen mailakoa izan daiteke, menarkiaren (lehenengo hilerokoaren) aurrekoa, edo bigarren mailakoa, menarkia agertu ostean, zikloak bertan behera geratzen badira. Fisiologikoak dira haurtzaro, pubertaro, haurdunaldi, edoskitzaro eta menopausiako amenorreak. Beste guztiak, aldiz, patologikoak dira eta, hortaz, hauen zioak aztertu behar dira.
Dismenorrea - hileroko mingarria da. lehen mailakoa izan daitekeena, hots, minak oinarri organikorik ez duenean, edo bigarren mailakoak, normalean obulutegietako edota umetokiko kausa organikoengatik.
Hipermenorrea edo menorragia - hileroko oparoegia edota luzeegia, hots 7 egun baino gehiago irauten duen hilerokoa.
Hipomenorrea - kantitate txikiko edo iraupen oso laburreko (2 egun baino gutxiagoko) hilerokoak.
Metrorragia - hilerokoaren antzeko odol-jarioa da, gutxi irauten duena eta kopuru aldakorrekoa, hilerokoaren zikloan zehar agertzen dena, gehienetan ez du garrantzirik, baina kontuan hartu beharrekoa, batzuetan lesio larriagoen adierazlea izan baitaiteke.
Oligomenorrea - denboraren aldetik oso bakanduta suertatzen diren hilerokoak dira, hots, maiztasun gutxikoak. Menopausiaren aurreko garaian oso ohikoak.
Polimenorrea - maiztasun handiko hilerokoak, 24 egun baino gutxiagoko zikloetan.
Menarkiaren aurreko odol-jario genitala - orokorrean hazkunde genital goiztiarraren adierazlea da, jaioberri batzuengan suertatzen dena izan ezik, berau umekiaren bizitzan estrogeno mailak bat-batean jaisteagatik gertatzen delako.
Menopausiaren osteko odol-jario genitala - gutxienez menopausiatik (azken hilerokotik) sei hilabeteetara agertzen den odol-jarioa da. Beti patologikoa da, horregatik arreta handiz aztertu behar da, gehienetan umetokiko edota obulutegietako tumore baten bigarren mailako sintoma delako.